Dowspuda

Informacje ogólne

Dowspuda – osada w Polsce położona w województwie podlaskim, w powiecie suwalskim, w gminie Raczki, w sołectwie Szkocja. Leży nad rzeką Rospudą. W okresie międzywojennym posiadłość ziemską miał tu Franciszek Samotyka (157 mórg). Do 1954 roku miejscowość należała do gminy Dowspuda. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie suwalskim.

Historia

Wielcy książęta litewscy rozdawali puszczańskie łąki, barcie i dawali prawo na założenie własnych barci, czyli tzw. wchody sianożętne i bartne. Nad Dowspudą miał leziwa (barcie, około 60 sztuk) Iwaniec Chodicz ze wspólnikami, dwa leziwa posiadał też Opanas Chwalewicz.

Przed 1505 rokiem grodnianin Iwan Demianowicz i Jury Hamsowicz sprzedali ziemię bartną za Szczebrą po obu stronach Dowspudy dworzaninowi Makarowi Iwanowiczowi z Rogożna nad Biebrzą. Największą jej ilość zgromadzili w swym posiadaniu Wołłowiczowie. Wchody te użytkowali ich poddani z różnych dóbr. W nieznanym czasie w ręce Wołłowiczów przeszły jeziora Dowspuda (dziś Rospuda) przy Necku, Jałowo koło Kurjanek i inne.

Zygmunt I przywilejem wystawionym w Mielniku 9 lipca 1513 r. nadał jedną milę kwadratową w Puszczy Grodzieńskiej między granicą krzyżacką a rzeką Dowspudą Bohdanowi Hrynkowiczowi Wołłowiczowi, koniuszemu grodzieńskiemu, pozwalając mu ludzi osadzić i wybudować dwór.

Bogdan Wołłowicz z Bali posiadał już za puszczą dobra Lipsk i stamtąd sprowadzał osadników. W 1516 r. Wołłowicz otrzymał od króla kawałek wschodniego brzegu rzeki Dowspudy w Krasnym Borze i pozwolenie na budowę jazu, utworzenie stawu młyńskiego i wybudowanie młyna (dziś uroczysko Młynisko) nad Rospudą.

W 1514 r. król Zygmunt I nadał pas przygraniczny na północ od dóbr Dowspuda Wołłowiczów braciom Mikołajowi i Stanisławowi Raczkom. Na pasie osadniczym długości mili i szerokości 1,5 mili po podziale i kolonizacji założyli oni dwa dobra Dowspuda. Dowspuda Stanisława Raczkowicza przyjęła nazwę Raczki, a Mikołaja Raczkowicza – Bakałarzewo. Dalej na nadanie północ dostali Szambelewo, tworząc wsie Dowspuda i Szembelewo (dziś Filipów).

Zygmunt I przywilejem danym19 grudnia 1522 r. w Brześciu jeszcze raz potwierdził nadania puszczy nad rzeką Dowspudą i brzegu Krasnego na Dowspudzie Bogdanowi Wołłowiczowi i przytoczył opis graniczny.

Następny list króla z Wilna 29 października 1529 r. zezwolił Wołłowiczowi na przerób drzewa z puszczy. Przystąpił on do kolonizacji puszczy. Dla siebie wybudował dwór Dowspuda, jako najstarszą miejscowość na granicy krzyżackiej, oraz wsie. Obok dworu wzniesiono cerkiew pierwszą na ziemiach jaćwieskich, kościoła katolickiego nie założono. Jej pop Borys wspomniany w 1541 r.

6 czerwca 1541 r. Eustachy Wołłowicz wniósł do księgi sądowej skargę. Czytamy w niej, że pan Kasper Kuncewicz wraz ze swoimi ludźmi najechał na majątek Dowspuda i zagarnął wszystko, co zostało po śmierci brata Jana Wołłowicza, a także pobił jego ludzi.
“… A minuluju seradu, perad svjatami, znoku pryechali Daspudskae najmit taho ż pana Kaspara – Jakub i jahonyja pamahatyja dy njavedama z ćyjho zahadu da smerci pabili naśaha tamaśnjaha namesnika Mikalajca i mnohich inśych ljudzej. Pravaslanaha ajca Barysa jany taksama mocna zbili. Ad rana ion narad ci aćunjae…”

Patronem cerkwi był św. Jan Chrzciciel. Zapewne z tą cerkwią i prawosławnym Jordanem łączy się uroczysko Święte Miejsce z licznymi krzyżami nad rzeką Rospudą koło jeziora Jałowo.

Dowspuda UroczyskoZ mostu jest rozległy widok na drugą stronę rzeki, widoczne są krzyże drewniane i kamienne z resztkami związanych na nich płóciennych ręczników. W środku stoi oszalowana wysoka kapliczka z 1990 r., obok niej duży drewniany świątek, pozostawiony przez ludowego artystę, uczestnika plenum Sceny Ludowej ZMW w Przewięzi w 1987 r. Kapliczka zasłania krzyż zbity z bali drewnianych, w kilku miejscach nadpalony, z wbitymi pomiędzy spękania drobnymi monetami.

Na krzyżu znajduje się informacja, że został on wzniesiony przez Jadźwingów, którzy przyjęli chrzest. XIX-wieczni historycy uważają, że w tym miejscu kultywowany był „pogański zwyczaj” – w dniu 24 czerwca zbierała się tu okoliczna ludność, modliła się i spożywała rytualny posiłek, obmywając się w pobliskiej rzeczułce Jałówce. Pod krzyżem składano ofiary. Etnografowie wyjaśniają, że obrzędy są charakterystyczne dla prawosławnego święta Jordanu.

Autorzy wspomnianego Przewodnika twierdzą, że jest to miejsce dawnego cmentarza i cerkiewki wystawionej przez Bohdana Hrynkowicza Wołłowicza tuż po przyjęciu nadania, to jest około 1514 roku (wspomnianej po raz pierwszy w dokumentach w 1541 r.). … Ludność okoliczna w toku przejść historycznych i migracji wymieszała się, spolonizowała, prawosławie ustąpiło katolicyzmowi, ale zwyczaj obchodzenia [św. Jana Chrzciciela] dawnego odpustu pozostał.

W okolicy jest wiele miejscowości związanych z imieniem Jan – Janówka (rzeka i wieś), Jośki, Iwanówek – co świadczy, że patron cerkwi nie był wybrany przypadkowo.

Z 1569 r. zachował się wykaz wołłowiczowskich sianożęci i barci. Trzymali je poddani z Bali – Mackowicze i Oniskowicze. Dobra swe Wołłowiczowie gromadzili dzięki nadaniom i zakupom od połowy XV do XVI w., zwłaszcza za Ostafiego Wołłowicza. Liczne wchody Wołłowiczów stanowiły wielką przeszkodę w gospodarce puszczy. Zygmunt August proponował zamianę ich na kilka wsi we włości grodzieńskiej, jednak do zamiany nie doszło.

Na wymienionych wyżej terenach wzdłuż granicy krzyżackiej osiadła ludność spod Grodna, z Rajgrodu i Prus. Za czasów Bony toczyły się spory o granicę dóbr Wołłowiczów. Po wyjeździe Bony, Zygmunt August przywilejem z Wilna z 20 lipca 1561 r. dał Wołłowiczom wsie Janówkę Pruską i Nową Wolę.

Ludność ruska osiedliła się we wsiach nad Dowspudą we włości szembelewskiej i wsiach leśnictw perstuńskiego i przełomskiego. Główną wsią ruską w tych dobrach była Sucha Wieś, nazywana też Ruskim Siołem (1608 r.). Od imion ruskich pochodzą nazwy wsi: Chodorki, Rynki, Kurjanki, Choćki, Wasilówka, Szafranki, Iwaniszki, Budźki, Łaniewicze. Wsie te zamieszkiwała ludność ruska, a dalej na północ ludność polska. Ludność ruska pochodziła z okolic Grodna, została tu przeniesiona przez właścicieli dóbr i urzędników królewskich. Dobra podlaskie Wołłowiczów obsługiwały dwie parafie: Dowspuda (włość szembelewską i wsie leśnictwa perstuńskiego) i Bala.

Jak widać z powyższego dobra Wołłowiczów tworzyły rozległą parafię prawosławną, która po śmierci Ostafiego Wołowicza (zm. 1587) została szybko spolonizowana i uległa latynizacji.

Po śmierci Wołłowicza dobra odziedziczyła jedyna córka Regina, żona Stefana Bonera, kasztelana krakowskiego. Po jej śmierci dobra zostały podzielone pomiędzy krewnych. Dobra dowspudzkie otrzymali synowie Hrehora Wołłowicza: Roman – starosta rohaczewski i Piotr cześnik litewski.

Następnie właścicielką Dowspudy była Fileja córka Iwana Wołowicza, żona Wawrzyńca Rudominy Dusiatyckiego, a następnie Franciszka Kossakowskiego. To oni wyposażyli kościół w Janówce w 3 włóki na folwark i 3 włóki z chłopami oraz różne daniny z dworów w Dowspudzie i Janówce.

Eustachy Wołłowicz był biskupem wileńskim i za jego zgodą fundowano w okolicznych dobrach kościoły. Cerkiew nie miała swoich kolatorów. Unia także przyczyniła się do zniknięcia obrządku wschodniego na granicy z Prusami.

DowspudaDobra dowspudzkie w 1639 r. przeszły w ręce Paców, w których dotrwały do 1831 r.15 Według akt grodzieńskich dobra Dowspuda i Mazurki (dawna Janówka) w 1711 r. spustoszyła zaraza. W szesnastu wsiach pozostali przy życiu mieszkańcy 52 domów, wymarło 851 mieszkańców ze 187 domów. Jest to obraz strasznego zniszczenia większości wsi. W czasie zarazy zmarł również pleban janowski.

Wsie opustoszałe podczas zarazy zasiedlono w ciągu pierwszej połowy XVIII w. Józef Pac i jego brat Piotr Pac osadzali tam przybyszów z innych rejonów puszczy perstuńskiej, przede wszystkim ludność polską z pewną domieszką ruskiej. Kolonizacja stanowiła ważny etap zaludnienia północnej granicy. W Dowspudzie wzniesiono okazały pałac. Być może z nim wiąże się znane powiedzenie: wart pałac Paca a Pac pałaca. O wzniesieniu świątyni obrządku wschodniego nie było już mowy.

W drugiej połowie XIX wieku Dowspudę wraz z folwarkiem otrzymał jako majorat Sergiusz Karcew, prezes Łomżyńskiej Komisji do Spraw Włościańskich. Jego żona Zofia była inicjatorką budowy cerkwi w Raczkach.

Wspomniane Święte Miejsce jest tylko śladem po obrządku wschodnim. Potomkowie starych osadników z czasem spolszczyli się i zasilili Kościół katolicki, jednak Święte Miejsce otacza nadal nastrój tajemniczości i niezwykłości.

Pałac Paca

Dowspuda Pałac PacaGłówną atrakcją turystyczną Dowspudy są ruiny neogotyckiego pałacu Paców, wybudowanego w latach 1820-1827 staraniem Ludwika Michała Paca, generała wojsk polskich i napoleońskich.

Pałac w stylu angielskiego neogotyku został zaprojektowany przez włoskiego architekta Piotra Bosio. Budowę rozpoczęto w 1820, a po przerwie, od roku 1823 kontynuowano pod kierunkiem innego włoskiego architekta Henryka Marconiego. Prawdopodobnie główne prace budowlane były już wtedy zakończone, jednak urządzanie i dekorowanie wnętrz trwało przez kolejne 4 lata.

Dwukondygnacyjna budowla składała się z korpusu głównego, w którego narożnikach umieszczono cztery smukłe wieżyczki, oraz dwóch węższych skrzydeł bocznych zakończonych ośmiobocznymi pawilonami. Nad korpusem głównym wznosiła się nadbudówka zwieńczona attyką i pinaklami, a jego przednią część zdobił mocno wysunięty portyk pełniący rolę podjazdu. W niszach na frontowej elewacji stały prawdopodobnie rzeźby królów polskich autorstwa włoskiego rzeźbiarza Carla Aurelli.

Trudno odtworzyć wygląd wnętrz pałacu, ale z dziewiętnastowiecznych opisów wiadomo, że na parterze znajdowały się: kaplica, salony, archiwum i biblioteka oraz zdobiona sztukaterią jadalnia, a na piętrze – mieszkanie właściciela i jego rodziny. Prawe skrzydło boczne mieściło zbiory militariów, a lewe – galerię malarstwa i oranżerię. Pomieszczenia te były bogato zdobione polichromią i freskami, zapewne autorstwa włoskich malarzy Mikołaja de Angelis oraz Giovanniego Battisty Carellego. Piwnice również miały dwie kondygnacje – w górnej znajdowały się łazienki urządzone według wzorów starożytnych, mieszkania dla służby, kuchnia i inne pomieszczenia gospodarcze; w dolnej – studnia. Pałac otoczony był parkiem zaprojektowanym przez angielskiego ogrodnika Johna Heitona.

Niesłychanie wystawny i kosztowny pałac dowodził bogactwa fundatora i przeszedł do skarbnicy polskich powiedzonek w postaci: Wart Pac pałaca, a pałac Paca.

Dowspuda Pałac PacaPo powstaniu listopadowym Ludwik Pac wyemigrował, a jego dobra zostały skonfiskowane przez rząd carski. W czasie powstania część wyposażenia i dzieł sztuki ukryto w kościołach w Raczkach i Janówce; resztę oraz to, co udało się wykryć władzom carskim, sprzedano na publicznej licytacji w latach 1834-1836. W 1834 licytację na dzierżawę dóbr Dowspuda wygrał Stefan Horaczko, były kapitan gwardii cesarskiej Napoleona I, stając się naddzierżawcą Dowspudy na kolejne 6 lat. Jeszcze w trakcie dzierżawy Horaczki, car Mikołaj I postanowił nadać dobra rosyjskiemu generałowi Mikołajowi Sulimie. Po śmierci Mikołaja Sulimy w 1840 roku, donację odziedziczył jego syn – Siemion Sulima, który w 1864 roku zrzekł się dóbr. W 1873 roku Dowspudę otrzymał na mocy ukazu carskiego Jurij Karcow. W 1919 roku majątek Dowspuda przeszedł na rzecz skarbu państwa.

Kolejni właściciele i dzierżawcy nie dbali o utrzymanie dóbr w należytym stanie, pałac więc niszczał i ostatecznie został rozebrany w 1867 roku. Zachował się jedynie portyk oraz jedna wieża, zwana “bocianią”, która według miejscowej ludności ocalała wyłącznie dlatego, że było na niej bocianie gniazdo.

Ruiny pałacu z 21-hektarową działką w roku 2016 zostały sprzedane przez władze powiatu za nieco ponad 1 mln zł osobie prywatnej, która deklaruje odbudowę pałacu z przeznaczeniem na cele hotelowe.


Uwaga – Jeśli prowadzisz działalność turystyczną w tej miejscowości zgłoś nieodpłatnie poprzez formularz który znajdziesz na tej stronie lub zadzwoń pod numer 691 754 338. Uzyskasz wpis rozszerzony, bezpłatny i bezterminowy z możliwością dowolnej zmiany i aktualizacji.


Baza Turystyczna

  1. Agroturystyka Dowspuda z Sauną – 16-420 Dowspuda, Dowspuda 26, Telefon 697 976 097

Mapa



 

 
%d bloggers like this: