Mała Litwa

Inspiracje Mała Litwa | Baza Turystyczna


Mała Litwa

Obszar Suwalszczyzny stanowi skrawek Polski najbardziej wysunięty na północny wschód. Podzielić ją można na pięć subregionów tego terenu, mianowicie:

  1. – okolice Lipska, zamieszkane przez ludność polską, ale mówiącą mieszaną gwarą polsko-czarnoruską;
  2. – Suwalszczyzna centralna i zachodnia, na terenie której dominuje polska tradycja północno-wschodniomazowiecka;
  3. Sejneńszczyzna, zamieszkana przez ludność polską i litewską;
  4. – okolice Puńska, zamieszkane w 80% przez Litwinów;
  5. – gminy Szypliszki, Wiżajny, i Rutka Tartak, zamieszkane przede wszystkim przez ludność polską o kulturowych cechach pogranicza polsko-litewskiego.

Kolorem zielonym wyróżniłem cześć która nas interesuję w Inspiracji Mała Litwa, z tym że punkty 3 i 5 częściowo.

Jak już częściowo zdążyliście się zorientować Inspiracje Suwalski Park Narodowy i Inspiracje Wigierski Park Narodowy objęły częściowo Suwalszczyznę Centralną i Zachodnią a także częściowo Północną.

Inspiracje Mała Litwa stanowić będzie łącznik pomiędzy tymi regionami i obejmie Puńsk i częściowo gminy Sejny, Suwałki, Szypliszki, Wiżajny aż do Gołdapi.

Troszkę Historii

Kolejne, po okresie Jaćwieży, zasiedlenia kolonizacyjne (od XVI wieku) były bardzo zróżnicowane. Od strony północnowschodniej, od nadniemeńskiego Merecza, przybywali tu Litwini – Dzukowie. Spod Grodna (z tzw. Rusi Litewskiej lub Rusi Czarnej) kniaziowie litewscy ze swoich dóbr przenosili ludność rusińską. W ciągu XVII wieku pojawili się Polacy przybywający z Mazowsza i Mazur. W tym okresie ludność części rozproszonych litewskich osad i Rusini ulegli polonizacji, co pozostawiło swoje ślady do dzisiaj zarówno w polskich gwarach, jak i w folklorze śpiewanym Suwalszczyzny. Ludność litewska, mieszkająca w zwartym północnowschodnim regionie osadniczym wokół jezior Klejwy, Sejwy i Puńsk, cechowała zdecydowana jednorodność etniczna i nie ulegała polonizacji. Na zachód i południe od tych terenów mamy zwarte tereny polskie. Od XVI wieku pojawiają się również inne, mniej liczne, grupy etniczne, jak Tatarzy, Rosjanie – staroobrzędowcy i Żydzi w XVIII w. W czasach pruskich powstają nowe wioski zasiedlone ludnością ewangelicką, Mazurami ale głównie Niemcami, co daje nam pewien obraz mozaiki narodowościowej tych terenów.

Okolice Sejn i Puszcza Augustowska

Rusini zasiedlili okolice Berżnik, Sejn oraz Lipska, do którego osadnictwo dotarło najwcześniej. Od początku XVI wieku w miejscu tamtejszych osad puszczańskich zaczęły powstawać wioski (m.in. Kurianka, Jałowo, Bohatery). Około 1530 r. na miejscu dzisiejszego Lipska założona zostaje wieś królewska, której Stefan Batory nadał prawa miejskie w 1580 r. Pod względem etnicznym omawiany obszar stanowił pogranicze dwóch stref osadniczych: ruskiej i polskiej. Wsie zamieszkała jednolita etnicznie grupa, składająca się głównie z Rusinów nadniemeńskich. W miastach znaczny udział wśród ludności stanowili Polacy, a od końca XVII wieku również Żydzi. Gwary białoruskie okolic Lipska wykazują wpływy mazowieckiego systemu gwarowego, gdyż do niedawna występowało w nich mazurzenie.

Puńsk czyli Mała Litwa

Mała LitwaZiemie należące do obecnych parafii Puńsk, Sejny, Becejły i Wiżajny kolonizowane były w XVI wieku przez Litwinów. Ludność litewskojęzyczna Becejł i Wiżajn, podobnie jak na Wileńszczyźnie, przejmowała język polski jako domowy. Jednak nie jesteśmy w stanie dokładnie określić, kiedy ten proces się zaczął i jak przebiegał. Możliwe, że – jak uważa Jerzy Ochmański – również i na Suwalszczyźnie ludność litewska polonizowała się między 1861 a 1897 rokiem. Dzisiaj wśród ludności polskiej parafii Becejły i Wiżajny spotykamy osoby, zwłaszcza starszego pokolenia lub dzieci małżeństw mieszanych, znające również język litewski. Jak zauważyli językoznawcy, język polski, którym posługują się mieszkańcy tego polsko-litewskiego pogranicza, ma wiele wspólnych cech z polskimi gwarami Wileńszczyzny. Charakterystyczny dla gwar tego subregionu, powstałych na substracie białoruskim lub litewskim, jest brak mazurzenia.

Pod względem językowym i etnograficznym, a co zatem idzie również muzycznym, polscy Litwini nie są grupą jednolitą. Zauważyć można, że jest to obszar przejściowy między gwarą kapsowską a dzūkijską, na terenie parafii Puńsk, i gwarą dzūkijską, występującą na terenach parafii sejneńskiej.

To, że Puńsk zachował swój litewski charakter do naszych czasów, spowodowane jest z pewnością faktem, że od momentu powstania miasta (obecnie wsi) kościół był obsadzany przez księdza mówiącego po litewsku. W puńskim archiwum parafialnym zachowała się kopia dokumentu królewskiego, w którym czytamy:

Co do kościoła parafialnego w Puńsku od teraz ilekroć umrze proboszcz albo po wolnym opuszczeniu pozostanie nie obsadzone miejsce, to pozostawiamy sobie i naszym następcom prawo wyznaczania proboszcza nie tylko Litwina, ale język litewski znającego. […]

Dan w Warszawie w dniu Dwudziestego Siódmego miesiąca października Tysiąc Pięćset Dziewięćdziesiątego Siódmego roku Pańskiego. Dziesiątego naszego panowania w Polsce, a czwartego roku Szwecji. Zygmunt Król. Hieronim Wołłowicz Notariusz Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Więcej na temat folkloru na Suwalszczyźnie na stronie Dziedzictwo Suwalszczyzny

Gustaw Juzala

(artykuł opublikowany w formie aneksu do książki Ludowe tradycje Suwalszczyzny prof. M. Pokropka, Suwałki 2010)

Baza Turystyczna na terenie Małej Litwy

Sankury Mała Litwa

Główne Miejscowości:

Wsie w regionie Mała Litwa w których prowadzone są usługi turystyczne.

  1. Burbiszki
  2. Hołny Mejera
 
Jargi

1 thought on “Mała Litwa

Comments are closed.

%d bloggers like this: