Inspiracje SPK

Inspiracje Suwalski Park Krajobrazowy


Część Pierwsza | Część Druga | Część Trzecia


Trochę historii

Inspiracje SPKW 1976 r. na obszarze zagłębienia Szeszupy i terenach otaczających jezioro Hańcza utworzono Suwalski Park Krajobrazowy. Był wtedy pierwszym tego typu obszarem chronionym w Polsce. Powierzchnia Parku wynosi 6338 ha, w tym około 60% stanowią użytki rolne, 10% wody, 24% lasy i zadrzewienia, 4% tereny zabagnione, 2% pozostałe grunty. Na atrakcyjność krajobrazu Parku wpływa przewaga użytków rolnych. Duże otwarte przestrzenie doskonale odsłaniają niezwykle bogatą rzeźbę terenu. Na terenie Parku znajdują się 24 jeziora o powierzchni większej od 1 ha. Cały obszar znajduje się w dorzeczu Niemna, do którego doprowadzają wody dwie rzeki: Czarna Hańcza i Szeszupa.

Siedziba Dyrekcji Suwalskiego Parku Krajobrazowego

Inspiracje SPKSiedziba Suwalskiego Parku Krajobrazowego znajduje się w Turtulu – przysiółku wsi Malesowizna. Siedziba Parku położona jest w rynnowej dolinie rzeki Czarna Hańcza, na jednym z pagórków ozu turtulskiego. Wzniesienie obmywają wody stawu turtulskiego, spiętrzonego na potrzeby pracującego tu kiedyś młyna wodnego. Krawędź rynnowej doliny rzecznej stanowi dogodny punkt widokowy na przełomowy odcinek Czarnej Hańczy oraz na źródliska i zagłębienie Szeszupy. Tutaj również biorą swój początek dwie ścieżki poznawcze „Doliną Czarnej Hańczy” i „U źródeł Szeszupy” .

W siedzibie Parku mieści się biuro SPK, punkt informacji turystycznej, baza edukacyjno-noclegowa, izba regionalna, wypożyczalnia sprzętu sportowego oraz siedziba Stowarzyszenia Miłośników SPK „KRAINA HAŃCZY”.

Krótkie wprowadzenie

Suwalski Park Krajobrazowy to jeden z najpiękniejszych zakątków Polski. Każdego roku odwiedza nas około 50 tysięcy turystów.

Najcenniejszym walorem Parku jest bez wątpienia unikatowy krajobraz polodowcowy. Na stosunkowo niewielkim obszarze wykształciły się tu niemal wszystkie formy młodogacjalnej rzeźby: kemy, ozy, moreny czołowe, doliny rzeczne, głazowiska, jeziora rynnowe i wytopiskowe.

W ciągu jednego dnia, turysta jest w stanie zwiedzić większość z czekających na niego atrakcji. Objechanie dookoła Parku, wytrawnemu rowerzyście, zajmie od trzech do czterech godzin.

Będąc w Suwalskim Parku Krajobrazowym warto:

  1. zobaczyć najgłębsze jezioro w Polsce
  2. przespacerować się doliną Czarnej Hańczy
  3. policzyć głazy narzutowe w rezerwacie „Bachanowo nad Czarną Hańczą”
  4. wspiąć się na „Suwalską Fudżijamę”
  5. wykąpać się w ruskiej bani
  6. złożyć wizytę staroobrzędowcom w Wodziłkach
  7. zachwycać się widokiem przepięknej panoramy smolnickiej
  8. oraz poznać tajemnice skrywane przez Górę Zamkową

Miejsca które warto zobaczyć:

Dolina Czarnej Hańczy

Czarna Hańcza, największa rzeka Suwalszczyzny, swój początek bierze w otulinie Parku, w okolicach wsi Okliny. Jako niewielki strumień, w Starej Hańczy, wpada ona do jeziora Hańcza, które opuszcza w Bachanowie, jako bystry potok o dużym spadku (24 m na odcinku 1,3 km), głośno szumiący pośród licznych głazów leżących w korycie rzeki. Na odcinku od Bachanowa do Turtula dolina rzeki jest wąska, nie przekracza 250 m szerokości i ponad 30 m głębokości. Środkiem doliny ciągnie się, na trzykilometrowym odcinku, 13 wydłużonych pagórków. Jest to oz turtulski – najpiękniejszy przykład ozu w Polsce! Ozem jest pagórek, na którym ulokowane są zabudowania siedziby Suwalskiego Parku Krajobrazowego, a dwa następne to wyspy na zalewie.

Za Bachanowem Czarna Hańcza spowalnia swój bieg, a koło Turtula oglądamy ją, jako rozlewisko stawu turtulskiego. Poniżej Turtula wąska rynna przekształca się w szeroką na ponad 1 km dolinę rzeczną, porośniętą lasem łęgowym, w którym meandruje Czarna Hańcza.

Rzekę i jej dolinę możemy podziwiać, wędrując ścieżką poznawczą „Doliną Czarnej Hańczy”.

Głazowisko Bachanowo

Głazowisko Bachanowo nad Czarną Hańczą – rezerwat położony na południe od jeziora Hańcza, w dolinie Czarnej Hańczy – to fragment łąki o powierzchni 0,98 ha, pokryty wieloma głazami, których liczbę ocenia się na ok. 10 000 szt., o obwodzie od 0,5 do 8 metrów. Głazy położone są na 4 tarasach: w korycie Czarnej Hańczy, na dnie doliny, na tarasie (10 m ponad lustrem wody w rzece), na powierzchni sandrowej (25 m ponad lustrem wody). Przytransportowane przez lodowiec ze Skandynawii głazy narzutowe zostały odsłonięte w wyniku rozmycia przez wody lodowcowe i rzecznolodowcowe ozu bachanowskiego, nieco starszego od ozu turtulskiego. W wyniku rozmycia wału ozowego, wszystkie drobniejsze frakcje (ił, pył, piasek, żwir, kamyki) zostały wypłukane i przemieszczone niżej z prądem wód. Pozostały jedynie głazy, jako najtrudniejsze do transportu.

Dla ochrony reliktowego krajobrazu polodowcowego niewielki fragment łąki został objęty ochroną rezerwatową (1972 r.).

Głazowisko Łopuchowskie

Głazowisko Łopuchowskie położone jest pomiędzy jeziorem Hańcza a miejscowością Łopuchowo. Rezerwat stanowi 7 wałów moren czołowych, ułożonych amfiteatralnie, począwszy od jeziora Hańcza i stopniowo obniżających się w kierunku zagłębienia Szeszupy (od 260 m n.p.m. do 215 m n.p.m.). Pagórki te są formami akumulacji lodowcowej zbudowanymi z piasków, żwirów, gliny i głazów. Na zboczach znajdują się nagromadzenia głazów narzutowych (przeważnie granitowych). Pomiędzy pagórkami znajdują się owalne zagłębienia wypełnione torfami. W 1988 r. na czwartym i piątym fragmencie z kolei, licząc od jez. Hańcza, utworzono rezerwat geologiczny “Głazowisko Łopuchowskie” o pow. 16 ha.

Głazowisko Rutka

Inspiracje SPK

Rezerwat „Rutka”, obejmujący swym zasięgiem obszar 49,06 ha, utworzony został w 2001 roku. Głazowisko, będące głównym celem ochrony, stanowi unikatowy przykład tzw. bruku lodowcowego. Nagromadzony materiał skalny przywędrował tu wraz z masą gliny zwałowej ze Skandynawii około 12 tysięcy lat temu, w okresie zlodowacenia północnopolskiego.

Głazy w Rutce (głównie granity i gnejsy), w przeciwieństwie do innych głazowisk, występują na powierzchni gruntu, dzięki czemu widoczne są niemal w całości. Poza naturalnymi procesami erozyjnymi przyczyniła się do tego również działalność człowieka. Od północy głazowisko ograniczone jest krawędzią zagłębienia Szeszupy, z której rozpościera się rozległy widok (wiata widokowa) na tzw. “amfiteatr Wodziłk” z wytopiskowym jeziorem Linówek.

Po rezerwacie „Rutka” oprowadzają dwie ścieżki edukacyjne „Porosty” i „Skały i minerały SPK”. Zmotoryzowani samochód mogą zostawić na parkingu.

Góra Cisowa

Wzniesienie o regularnym stożkowatym kształcie, określane mianem “Suwalskiej Fudżijamy”, “Góry Gulbieniszkowskiej” lub “Góry Sypanej”, którą to nazwę ludowa legenda łączy z leżącym u jej stóp jeziorem Kopanym. Według tej legendy góra została usypana sztucznie, z ziemi wydobytej w miejscu, gdzie obecnie znajduje się jezioro. Nazwa Góry Cisowej pochodzi prawdopodobnie od rosnącego kiedyś na jej szczycie potężnego cisa.

Pod względem geologicznym, góra ta jest moreną czołową o regularnym kształcie (256 m n.p.m.).

Stanowi doskonały punkt widokowy na teren Parku. Rozpościera się stąd rozległa panorama na zagłębienie Szeszupy, którego dno pokrywają liczne jeziora, łąki, torfowiska oraz wzniesienia, tworząc niepowtarzalny krajobraz.

Góra Leszczynowa

Zalesione wzniesienie (272 m n.p.m.), opadające stromym urwiskiem ku jezioru Hańcza we wsi Przełomka. Na szczycie Góry Leszczynowej znajduje się wieża widokowa, z której roztacza się widok na jezioro Hańcza i zagłębienie Szeszupy.

Przełomka swoją nazwę zawdzięcza porastającej dawniej ten teren Puszczy Przełomskiej. Między Mierkiniami i Przełomką przebiegała granica puszcz Przełomskiej i Mereckiej.

W Przełomce znajdują się trzy okazałe drzewa, pomniki przyrody – 2 klony i wiąz, a nad brzegiem jeziora leży pomnikowy głaz (obwód: 6,75 m, wysokość: 1 m). Miejscem wartym odwiedzenia we wsi jest “Galeria Wiejska”.

Jeleniewo

Jeleniewo – obecnie wieś gminna, położona w powiecie suwalskim, na trasie Suwałki – Rutka-Tartak. Powstała około 1770 roku. Po 10 latach istnienia została przekształcona w miasto dzięki reformatorskiej działalności Antoniego Tyzenhausa, wówczas zarządcy ekonomii królewskich na Litwie. Jeleniewo dość szybko utraciło prawa miejskie – bo po około 30 latach. Przyczyną zubożenia i utraty praw miejskich był rozwój pobliskich Suwałk. W latach 1815-1829 przez Jeleniewo prowadził trakt pocztowy z Warszawy do Petersburga.

Dziś po dawnej świetności pozostał jedynie małomiasteczkowy układ przestrzenny z rynkiem i rogatkami. Przy rynku znajduje się zabytkowy drewniany kościół z 1878 roku, z rokokowym wyposażeniem, pochodzącym z nieistniejącego już kościoła w Magdalenowie koło Wigier. Na strychu kościoła znajduje się największa w Polsce kolonia bardzo rzadkiego nietoperza nocka łydkowłosego (dla którego utworzono obszar Natura 2000).

We wsi znajduje się odrestaurowany cmentarz żydowski.

W centrum wsi urząd gminy, sklepy, bary, restauracja, bank, poczta, posterunek policji.

Prawie 50% Suwalskiego Parku Krajobrazowego położona jest na terenie gminy Jeleniewo.

Jeziora Kleszczowieckie

Jeziora kleszczowieckie – kompleks jezior położonych w zagłębieniu Szeszupy, w północnej części SPK, na terenie wsi Kleszczówek. Usytuowane są one w centralnej części panoramy widzianej z punktu widokowego “U Pana Tadeusza” w Smolnikach. Jest to jeden z najbardziej interesujących punktów widokowych na Suwalszczyźnie. Panorama, rozpościerająca się w kierunku południowym, ukazuje północno-wschodnią część Parku.

Centralną część planu zajmują jezioro Kojle i Perty oraz położony bliżej, owalny Purwin. Jeziora otoczone są wzgórzami kemowymi, na których lasy i bory mieszane tworzą zwartą pokrywę. Na horyzoncie wyraźnie rysują się kulminacje morenowe: Góra Jesionowa, Góra Cisowa i Krzemieniucha. Urodę tego miejsca wykorzystał Tadeusz Konwicki przy realizacji legendarnego filmu „Dolina Issy” według prozy Czesława Miłosza oraz Andrzej Wajda w ekranizacji „Pana Tadeusza”.

Z pięknem jezior kleszczowieckich możemy zetknąć się również w czasie wędrówki ścieżką poznawczą „Wokół jeziora Jaczno”.

Jezioro Hańcza

Jezioro Hańcza – najgłębsze jezioro w Polsce i w Europie niżowej (głębokość maks. 106 m, gł. śr. 39,1 m, objętość 118,648 mln m3, powierzchnia 303,56 ha, długość linii brzegowej 12600 m). Wody jeziora wypełniają głęboką rynnę polodowcowową. Brzegi otacza wysoka i stroma skarpa. Unikalny charakter ma plaża Hańczy, pokryta rozległymi głazowiskami. Nagromadzenie głazów powstało podczas wytapiania zalegającej w rynnie jeziora bryły martwego lodu. Największy z głazów – kamienień graniczny (ponad 11 m w obwodzie) – pomnik przyrody, leży przy wschodnim brzegu zbiornika. Dno jeziora charakteryzuje się stromymi stokami. Pełno tu rowów, dołów, górek i stromych wąwozów. Miejscami płycizny sięgają do 50 m od linii brzegowej, w innym miejscu brzeg urywa się gwałtownym urwiskiem.

Kamieniste brzegi Hańczy pozbawione są prawie całkowicie roślinności brzegowej. Roślinność zanurzona tworzy rozległe podwodne łąki, w skład których wchodzą gatunki roślin typowych dla wód czystych, przezroczystych i głębokich (ramienice: zwyczajna, szorstka i szczeciniasta – charakterystyczna dla jezior górskich, na niżu spotykana jedynie w Hańczy)

Na uwagę zasługuje fauna bezkręgowa jeziora Hańcza, a w szczególności, rzadko spotykany w Polskich jeziorach, zespół skorupiaków stenotermicznych (chłodno- i tlenolubnych): m.in. Pallasea quadrispinosa – skorupiak z rzędu obunogów (relikt polodowcowy), Eurytemora gracilis – widłonóg – gatunek notowany w Polsce tylko w jez. Hańcza (charakterystyczny dla rzek syberyjskich).

Z ryb warto wymienić: sieję, sielawę, stynkę, węgorza, szczupaka oraz takie rzadkości jak reintrodukowaną troć jeziorową, strzeblę potokową, głowacza białopłetwego (chr.) i głowacza pręgopłetwego (chr.)- gatunki niespotykane w jeziorach niżowych Polski, poza Hańczą.

Ze względu na unikalny charakter jeziora w 1963 roku utworzono tutaj rezerwat wodno-krajobrazowy „Jezioro Hańcza”.

Góra Zamkowa

Góra Zamkowa (228,1 m n.p.m.) w Szurpiłach jest jednym z najpiękniej położonych obiektów archeologicznych w Polsce. Wzniesienie oblane wodami czterech jezior zlokalizowane jest niezwykle malowniczo, a przede wszystkim bardzo dogodnie pod względem obronnym. Grodzisko i towarzyszące mu osady znajdują się w samym sercu Jaćwieży (Sudowi) – ziemi jednego spośród jedenastu plemion pruskich. Dawne ziemie Jaćwingów obejmowały, oprócz dzisiejszej Suwalszczyzny, także obecną południowo-zachodnią Litwę oraz fragment północnej Białorusi.

Jaćwingowie w okolicach Szurpił pojawili się najprawdopodobniej w IX wieku. Na Górze Zamkowej stanął okazały gród, którego majdan otaczała podwójna linia wałów, a w połowie zboczy zbudowano dodatkowy wał dolny. Wykonano tu też szereg innych, zakrojonych na szeroką skalę prac budowlanych. Do najbardziej spektakularnych należy przekształcenie wąwozu łączącego jezioro Tchliczysko z zatoką Jodel jeziora Szurpiły. Wąwóz ten został pogłębiony, aby powstał kanał łączący oba jeziora. Pozwalało to na kontrolowanie przepływu wody pomiędzy zbiornikami. Obecna różnica poziomu ich luster przekracza 3 metry. Nad wąwozem zbudowano most łączący gród z największą z osad. Uzupełnieniem umocnień były dwie groble łączące wyspę Pustelnia z tzw. Trzecim Polem oraz z północnym brzegiem jeziora, co umożliwiało spiętrzanie wód wokół Góry Zamkowej. Całość założenia otoczona była wałami oraz systemem wież strażniczych. Gród w tym okresie nie był zamieszkały, służył przede wszystkim, jako miejsce schronienia w czasie zagrożenia militarnego. Życie codzienne toczyło się w okolicznych osadach.

Przerośl

Miejscowość gminna, położona między jeziorami Krzywe, Kościelne i Boczne. Powstała w pierwszej połowie XVI w. Prawo miejskie magdeburskie wraz z herbem (lew za kratą) otrzymała w 1576 r. dokumentem wystawionym w Toruniu przez króla Stefana Batorego. Pod koniec XVI w. utworzono tu starostwo. Rozwój miasta został zahamowany w czasie “potopu” szwedzkiego i późniejszych epidemii dżumy. Prawa miejskie Przerośl utraciła w 1886 r. Po ponad trzystuletniej świetności miasteczka, kiedy to Przerośl była największą osadą Suwalszczyzny, pozostał zauważalny do dziś przestrzenny układ miasta. Obecny murowany kościół wzniesiono w latach 1948-53 w miejsce drewnianego z 1821 roku. Po starym kościele pozostała jedynie drewniana dzwonnica, będąca najstarszym zabytkiem Przerośli.

Walorami miejscowości są również: jej położenie nad jeziorami oraz bliskie sąsiedztwo Puszczy Rominckiej i wiaduktów w Stańczykach. Wschodnia część gminy stanowi obszar wchodzący w granice Suwalskiego Parku Krajobrazowego, w tym Hańcza – najgłębsze jezioro w Polsce.

W centrum wsi znajdują się urząd gminy, sklepy, banki, poczta i posterunek policji.

Gminę Przerośl, o powierzchni 12 384 ha, tworzą 24 osady i zamieszkuje około 3 200 mieszkańców.

Rutka – Tartak

Rutka-Tartak – wieś gminna w powiecie suwalskim. Powstała w 1874 roku z połączenia dwóch mniejszych wsi o nazwach Rutka i Tartak. Położona nad rzekami Szeszupa i Potopka, w malowniczej kotlinie otoczonej wyniosłymi wzgórzami morenowymi, które porasta las świerkowo-sosnowy. W pobliżu znajduje się malownicze jezioro Pobondzie.
We wsi znajduje się młyn wodny z 1926 roku. Na parafialnym cmentarzu stoi obelisk upamiętniający wymordowanie okolicznej ludności przez Niemców w czasie II wojny światowej. W centrum miejscowości znajduje się murowany kościół o nowoczesnej architekturze w kształcie łodzi – arki.

Niedaleko Rutki-Tartak, w miejscowości Kadaryszki, można zobaczyć jeszcze pozostałości zabytkowego parku podworskiego, który otaczał stojący tam dwór starostów kadaryskich.

We wsi urząd gminy, sklepy, bary, restauracja, poczta, posterunek policji, stacja benzynowa.

Teren gminy Rutka-Tartak stanowi skrajną północno-wschodnią część powiatu suwalskiego i województwa podlaskiego. Zajmuje powierzchnię 9232 ha i jest gminą wybitnie rolniczą: 65% areału zajmują grunty użytkowane rolniczo i tereny o wysokich walorach przyrodniczych i krajobrazowych. Obecnie gmina liczy 28 wsi, 27 sołectw, w których na obszarze 10 346 ha zamieszkuje 2589 osób.

Południowo-wschodnia część gminy stanowi obszar wchodzący w granice Suwalskiego Parku Krajobrazowego (Smolniki, Kleszczówek, Postawele)

Smolniki

Do połowy XVI wieku tereny Smolnik i okolic porastały lasy Puszczy Mereckiej. Początek stałego osadnictwa dali tutaj za czasów królowej Bony (1549) smolarze, wyrabiający z eksploatowanego w tej części puszczy drewna, smołę. Kilka bud smolarzy dało początek trzynastowłókowej wsi, należącej do starostwa wiżajneńskiego. Do niego należały również niewielkie wsie Jaczno i Kojle. Przywilejem z 20 maja 1659 roku król Jan Kazimierz nadał wieś Smolniki plebanowi wiżajneńskiemu. Odrębną parafię utworzono tu jednak dopiero w 1919 roku. Obecnie obejmuje ona 21 wsi zamieszkałych przez prawie 1000 wiernych. Interesującym śladem przeszłości w Solnikach jest stary cmentarz z drewnianą kapliczką z końca XVIII wieku, obecnie odrestaurowaną. Stojący na wzgórzu kościół o nowoczesnej architekturze od ponad 30 lat zastępuje dawny drewniany, który spłonął.

Obecnie Smolniki są wsią o wybitnych walorach letniskowych. Są też turystyczną bramą do północnej części SPK. Głaz, stojący na skrzyżowaniu dróg, upamiętnia fakt powołania SPK i objęcia go patronatem przez suwalską chorągiew Związku Harcerstwa Polskiego.

Będąc w Smolnikach nie można pominąć dwóch punktów widokowych: na “perłę” SPK – jezioro Jaczno i „U Pana Tadeusza”, z którego roztacza się jeden z najpiękniejszych widoków Suwalszczyzny na jeziora kleszczowieckie o egzotycznych nazwach: Purwin, Kojle i Perty.

Przez wieś prowadzi ścieżka poznawcza „Wokół jeziora Jaczno”.

Stara Hańcza

Pierwsze zapiski potwierdzające istnienie majątku Stara Hańcza pochodzą z XVII wieku. Powstał on w pobliżu starego szlaku biegnącego wzdłuż rzeki Czarna Hańcza. Majątek ten obejmował prawie całą północną część dzisiejszego SPK i jego otuliny. Dwór majątku Stara Hańcza został usytuowany na wyniesieniu z widokiem na jezioro Hańcza. Otaczał go park i ogród, przedzielony w poprzek aleją lipową (zachowana do dziś – pomnik przyrody). Od zachodu znajdowały się budynki gospodarcze, a także kilka stawów rybnych oraz warzywnik. Budynek dworu, po którym dziś pozostały jedynie zrujnowane piwnice, został zbudowany prawdopodobnie w XVIII wieku.

Majątek Stara Hańcza miał wielu właścicieli. Pierwszym był Stanisław Lipnicki, dworzanin królewski. Do 1803 r. należał do hrabiów Scypion-Grabowskich. W XIX w. przechodził z rąk do rąk (miał aż 11. właścicieli!). Do najbardziej znanych należał książę Tomasz Bogumił Światopełk – Mirski – postać niezwykle kontrowersyjna. Inwestycje oraz wystawny tryb życia zmusiły go do wzięcia dużych kredytów na konto hipotek majątku. Zaangażowanie księcia w powstanie listopadowe dało mu pretekst do honorowej ucieczki przed carskimi władzami. Po powrocie z emigracji Mirski przyjął imię Iwan i stał się poddany carskim, co nie zapewniło mu jednak odzyskania majątku. Odtąd, zadłużona posiadłość ustawicznie zmieniała właścicieli. Na początku XX w., znacznie okrojona z gruntów, na dłużej staje się własnością rodziny Beegerów. W czasie II wojny światowej Niemcy usuwają właściciela z dworu. Budynek staje się siedzibą leśnictwa. Po wyzwoleniu stacjonuje tu milicja. W 1946 r. dwór zostaje spalony. Według jednej z wersji budynek został celowo podpalony w ramach akcji niszczenia dworów; inna wersja mówi o przypadkowym pożarze, wywołanym przez milicjantów „pędzących bimber”.

Na terenie parku podworskiego została zorganizowana ścieżka poznawcza „Drzewa i krzewy parku podworskiego w Starej Hańczy”.

Park dworski w Starej Hańczy od 1988 r. wpisany jest do rejestru zabytków i podlega ochronie Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków.

Jezioro Jaczno

Jaczno – jezioro wytopiskowe (pow. 41 ha, gł. 19 m) położone w okolicach Smolnik, w północnej części SPK, na wysokości 164 m n.p.m. Jezioro usytuowane jest w rozległej dolinie otoczonej od strony pn. i pn.-zach. morenowymi wzniesieniami opadającymi ku brzegom stromymi stokami. Najwyższe z wzniesień otaczających jezioro (oz) osiąga wysokość 285 m n.p.m. i stanowi dogodny punk widokowy. W okolicach Jaczna występuje największa deniwelacja (różnica wysokości) na terenie SPK, osiągająca 120 m na przestrzeni niespełna 0,5 km.

Linia brzegowa jeziora jest bardzo urozmaicona z licznymi zatoczkami i kilkoma półwyspami. W miesiącach letnich niezwykle ciekawy jest zakwit glonów z rodzaju Chlorella, nadający wodzie niespotykaną, malachitową barwę. Walory krajobrazowe miejsca wydatnie podnoszą lasy otaczające jezioro prawie zwartym pierścieniem. Wielką osobliwość otoczenia jeziora stanowią tzw. wiszące torfowiska (torfowiska źródliskowe).

Jezioro Jaczno i leżące za nim jezioro Kamenduł na początku lat 70. XX wieku brane były pod uwagę jako bardzo dogodne pod budowę elektrowni szczytowo-pompowej. Jeziora miały zostać jej dolnym zbiornikiem, a górny zbiornik planowano zlokalizować na górze w Wilczym Jarze. Od projektu budowy odstąpiono wskutek ostrych protestów działaczy ochrony przyrody (LOP, PTTK i in.).

Piękno Jaczna i terenów otaczających jezioro możemy też podziwiać w czasie wędrówki ścieżką poznawczą „Wokół jeziora Jaczno”.

Turtul

Inspiracje SPK

Turtul jest przysiółkiem wsi Malesowizna, położonym w dolinie Czarnej Hańczy. Jest to, po czasach jaćwieskich, jedno z najstarszych miejsc osadniczych na Suwalszczyźnie. Od XVII wieku pracował tu młyn wodny, będący jedną z pierwszych tego typu budowli między jeziorem Hańcza a Wigrami. Ze źródła pisanego z 1645 roku dowiadujemy się, że nazwa tego młyna pochodzi od nazwiska młynarza (turtuolis – lit.bogacz, człowiek majętny). Oglądane ruiny, podobnie jak stojący obok dom młynarza, pochodzą z lat 30. XX wieku. Młyn funkcjonował jeszcze w latach 60.

Od 1993 roku mieści się tu siedziba (Dyrekcja) Suwalskiego Parku Krajobrazowego i Stowarzyszenia Miłośników SPK „Kraina Hańczy”.

Wisząca Dolina Gaciska

Odgałęziająca się od doliny Czarnej Hańczy sucha dolina, której dno położone jest (“zawieszone”) około 10 m ponad poziomem rzeki. Ciągnie się ona łukiem około 4 km w kierunku południowym, gdzie pod wsią Malesowizna ponownie łączy się z doliną Czarnej Hańczy.

Jest pięknym przykładem doliny wiszącej, powstałej w wyniku działalności wypływających spod lodowca rzek i strumieni w miejscu ich ujścia do dolin i obniżeń wypełnionych martwym lodem. Po wytopieniu się martwego lodu odsłania się położone znacznie niżej właściwe dno zagłębienia co powoduje, że dno doliny, uchodzącej do tego zagłębienia rzeki lodowcowej, staje się “zawieszone”.

Zawieszoną dolinę można oglądać z pagórka ozowego w rezerwacie “Głazowisko Bachanowo” lub ze ścieżki „Doliną Czarnej Hańczy”.

Wiżajny

Wiżajny – obecnie wieś gminna położona w powiecie suwalskim przy granicy polsko-litewskiej. Nazwa miejscowości wg legendy pochodzi od litewskiego słowa „veżys”, czyli rak.
Prawdopodobnie prawa miejskie nadano Wiżajnom pod koniec XVI wieku. Jest to prawdopodobnie jedno z najstarszych miast na Suwalszczyźnie. Potwierdzenia praw miejskich dokonał król Jan III Sobieski w 1693 r. Wtedy stworzono tu siedzibę starostwa wiżajneńskiego. Pierwszymi jego starostami byli Radziwiłłowie. Podczas wojen szwedzkich Wiżajny zostały zniszczone. Odbudowano je, a czas swej świetności przeżywały w XVII-XIX wieku. W 1870 roku utraciły prawa miejskie. Dziś zachował się tu jedynie układ przestrzenno-urbanistyczny wokół starego rynku. Przy rynku stoi klasycystyczny kościół parafialny p.w. św. Teresy z Avili, obok kościoła drewniana dzwonnica pochodząca z połowy XIX w.

Wiżajny posiadają atrakcyjne położenie. Leżą na pagórkowatym przesmyku pomiędzy jeziorami Wiżajny i Wistuć, w pobliżu Gór Sudawskich oraz najwyższego wzniesienia na Suwalszczyźnie – Góry Rowelskiej (298 m. n.p.m.). Stąd dobre warunki do aktywnej turystyki, zarówno latem jak i zimą.

Nazwane zostały „polskim biegunem zimna” z racji najniższych rocznych temperatur średnich (poza terenem górskim) oraz najniższych temperatur stycznia, wpływu surowego kontynentalnego klimatu, który powoduje długie zaleganie pokrywy śniegowej. Ze względu na bardzo dobre warunki wietrzne, na znajdującej się opodal Górze Rowelskiej postawiono sześć elektrowni wiatrowych.

Stąd pochodzą, znane i cenione w całej Polsce, podpuszczkowe „Sery z Wiżajn”.

We wsi znajduje się urząd gminy, sklepy, poczta, bary oraz wiele kwater agroturystycznych.

Gmina Wiżajny jest najdalej wysuniętą na północny wschód częścią powiatu suwalskiego w województwie podlaskim. Zajmuje obszar 122,59 km2, zamieszkuje ją 2900 osób w 36 wsiach. Południowa część gminy znajduje się w obrębie Suwalskiego Parku Krajobrazowego.

Wodziłki

Wodziłki założone zostały w 1788 r. przez Rosjan, którzy pojawili się, szukając schronienia przed prześladowaniami w swojej ojczyźnie. Byli to uchodźcy religijni, zmuszeni do opuszczenia Rosji po reformie ksiąg liturgicznych i rytuałów w prawosławnej Cerkwi, przeprowadzonej w XVII wieku przez patriarchę rosyjskiego Nikona. Część duchowieństwa i wiernych nie zgodziła się na zmiany, co pociągnęło za sobą rozłam Kościoła prawosławnego. Tych, którzy zostali przy starej liturgii i tradycji, nazwano staroobrzędowcami, starowiercami, filiponami, raskolnikami (raskoł – po rosyjsku rozłam).

Staroobrzędowcy ze swoją religią, kulturą i obyczajami to przeniesiony do nas kawałek starej Rosji. Zazwyczaj zajmowali się oni uprawą ziemi, ale głównym źródłem ich utrzymania była obróbka drewna, roboty stolarskie i ciesielskie. W Wodziłkach stoi jeszcze kilka drewnianych domów, zabudowania gospodarcze i parowe łaźnie. Drewniana jest również molenna – świątynia z 1921 roku.

Język słyszany jeszcze na wsiach to gwara języka rosyjskiego. Z Rosji pochodzi też zwyczaj kąpania się w łaźni parowej zwanej banią lub bajnią. W Wodziłkach można zażyć kąpieli w tzw. czarnej bani. Budynek takiej łaźni, w przeciwieństwie do bani białej, nie posiada komina, a dym z paleniska odprowadzany jest przez okna i drzwi. Banie stoją zazwyczaj przy stawie lub rzece, gdzie zanurzają rozgrzane ciała korzystający z parowej kąpieli.

Starowiercy jeszcze dziś, mimo procesów asymilacyjnych, zachowali wiele oryginalnego kolorytu, przywiązania do dawnych obyczajów, obrzędów i stylu życia. Młodzi ludzie jednak coraz częściej golą brody, piją alkohol, palą papierosy, zawierają małżeństwa z innowiercami.

Wodziłki przed wojną zamieszkiwało około stu rodzin, dziś zostało ich tylko pięć.

Przez Wodziłki prowadzi ścieżka poznawcza „U źródeł Szeszupy”.


Część Pierwsza | Część Druga | Część Trzecia


 

 

Jargi

2 thoughts on “Inspiracje SPK

Chciałbyś coś dodać a może skrytykować lub pochwalić? Śmiało tutaj możesz wszystko.

%d bloggers like this: